Content Description
2
कुम्भघोषक सेट्ठि वत्थु
Appamada (अप्रमाद)
✨ कुम्भघोषक सेट्ठि वत्थु · धम्मपद २४ ✨
२४. उट्ठानवतो सतिमतो,
सुचिकम्मस्स निसम्मकारिनो ।
सञ्ञतस्स धम्मजीविनो,
अप्पमत्तस्स यसो भिवड्ढति ॥
सुचिकम्मस्स निसम्मकारिनो ।
सञ्ञतस्स धम्मजीविनो,
अप्पमत्तस्स यसो भिवड्ढति ॥
नेपाली अर्थ : जो व्यक्ति उद्योगी, स्मृतिमान्, शुद्ध कर्म (वचन, काय, मन) वाला, विचारपूर्वक कार्य गर्ने,
संयत इन्द्रिय, धम्मानुसार जीविका गर्ने र अप्पमादी (सावधान) हुन्छ —
त्यस सावधान व्यक्तिको यश (कीर्ति र सम्पत्ति) निरन्तर बढ्दै जान्छ ।
संयत इन्द्रिय, धम्मानुसार जीविका गर्ने र अप्पमादी (सावधान) हुन्छ —
त्यस सावधान व्यक्तिको यश (कीर्ति र सम्पत्ति) निरन्तर बढ्दै जान्छ ।
📖 कथा – कुम्भघोषक सेट्ठि
बुद्ध वेळुवन विहार (राजगृह) मा बस्दै गर्दा यो गाथा कुम्भघोषक नामक सेट्ठि (धनिक) को सन्दर्भमा उदान गर्नुभएको हो ।
राजगृह सहरमा एक पटक महामारी (प्लेग) फैलियो । सहरका सेट्ठिको घरमा सेवकहरू यस रोगले मरे, र सेट्ठि र उनकी पत्नी पनि यसले ग्रस्त भए । जब दुवै बिरामी परे, तिनले आफ्ना युवा छोरा कुम्भघोषकलाई घर छोडेर टाढा भाग्न र लामो समयपछि मात्र फर्कन भने । साथै, तिनले एउटा ठाउँमा चालीस करोडको खजाना गाडिएको कुरा पनि बताए । छोराले सहर छोडेर बाह्र वर्षसम्म एउटा जङ्गलमा बस्यो र त्यसपछि फर्कियो ।
त्यति बेला ऊ एक युवा पुरुष भइसकेको थियो, र सहरमा कसैले पनि उसलाई चिनेन । ऊ खजाना गाडिएको ठाउँमा गयो र देख्यो कि खजाना सुरक्षित छ । तर उसले सोच्यो — “मलाई चिन्ने कोही छैन, यदि मैले खजाना उत्खनन् गरेर उपयोग गरें भने मानिसहरूले केही गरिब युवकले अचानक खजाना पाएको सोचेर राजालाई सूचना दिनेछन्, र सम्पत्ति जफत हुनेछ र मलाई कष्ट वा कैद हुन सक्छ ।” त्यसैले उसले खजाना निकाल्नु हाललाई उचित नभएको निष्कर्ष निकाल्यो, र आफ्नो जीविकाको लागि काम खोज्यो ।
पुराना कपडाहरू लगाएर कुम्भघोषकले काम खोज्यो । उसलाई बिहानै सबैलाई उठाउने, भोजन पकाउने समय, गाडा जोत्ने समय भनेर सूचना दिने काम दिइयो । एक बिहान राजा बिम्बिसारले उसको स्वर सुने । राजा, जो स्वरका राम्रा ज्ञाता थिए, टिप्पणी गरे: “यो ठूलो धनको मानिसको स्वर हो ।” एउटी दासीले राजाको कुरा सुनेर अनुसन्धान गर्न पठाइन्, तर प्रतिवेदन आयो — “ऊ त मजदुरको भाडाका कामदार मात्र हो ।” यसको बाबजुद पनि राजाले अर्को दुई दिन पनि यही कुरा दोहोर्याए, र फेरि पनि सोही निष्कर्ष आयो । त्यसैले दासीले राजालाई आफै अनुसन्धान गर्न अनुमति मागिन् ।
दासी र उनकी छोरी गाउँले वेशमा मजदुरहरूको बस्तीतिर गइन् र यात्रीको बहाना गरेर कुम्भघोषकको घरमा एक रातको लागि आश्रय मागिन् । तिनीहरूले बसाइ लम्ब्याए । त्यस अवधिमा दुई पटक राजाको आदेशले मजदुर बस्तीमा एउटा समारोह गर्नुपर्ने र हरेक घरले अंशदान दिनुपर्ने भयो । कुम्भघोषकसँग नगद पैसा थिएन, त्यसैले खजानाबाट केही काहापाण (सिक्का) निकाल्न बाध्य भयो । ती सिक्का दासीलाई दिँदा उनले तिनलाई आफ्नो पैसाले बदलिन् र सिक्का राजालाई पठाइन् । केही दिनपछि दासीले राजालाई सन्देश पठाइन् — “कुम्भघोषकलाई दरबार बोलाउनुहोस् ।” कुम्भघोषक अनिच्छापूर्वक राजदरबार गयो । दासी र उनकी छोरी पहिले नै दरबार पुगिसकेका थिए ।
दरबारमा राजाले कुम्भघोषकलाई सत्य बोल्न भने र उसलाई कुनै हानि नहुने आश्वासन दिए । तब कुम्भघोषकले स्वीकार गर्यो कि ती काहापाण उसकै थिए, र ऊ बाह्र वर्षअघि महामारीमा मृत्यु भएका राजगृहका सेट्ठिको छोरा हो । उसले खजाना लुकाएको ठाउँ पनि खुलायो । पछि सबै खजाना दरबारमा ल्याइयो, राजाले उसलाई सेट्ठि बनाए र आफ्नी छोरीको विवाह उससँग गरिदिए ।
त्यसपछि राजा बिम्बिसारले कुम्भघोषकलाई साथमा लिएर वेळुवन विहारमा बुद्धलाई भेटे र भने — “भन्ते, यो युवक धनि भए पनि मजदुरको भाडाको काम गरिरहेको थियो, र मैले यसलाई सेट्ठि (धनिक) नियुक्त गरेको छु ।” त्यसपछि बुद्धले माथि उल्लेखित गाथा उदान गर्नुभयो :
“उट्ठानवतो सतिमतो …” — अर्थात् जो उद्योगी, स्मृतिमान्, शुद्ध कर्मी, विचारपूर्वक कार्य गर्ने, इन्द्रिय संयत, धम्मानुसार जीविका गर्ने र सावधान हुन्छ, त्यसको यश बढ्छ ।
यस प्रवचनको अन्त्यमा कुम्भघोषकले सोतापत्ति फल (निब्बानको पहिलो मार्ग–फल) प्राप्त गरे ।
टिप्पणी : यस गाथामा अप्पमाद (सावधानी), सतिमतो (स्मृति), सुचिकम्म (शुद्ध कर्म), धम्मजीवी (धार्मिक जीविका) — यी गुणहरूले नै व्यक्तिको यश, कीर्ति र सम्पत्ति वृद्धि हुन्छ भनी बुद्धले सिकाउनुभएको हो ।
— कुम्भघोषकको उदाहरणले धैर्य, सावधानी र धर्मपालनको फल देखाउँछ ।
— कुम्भघोषकको उदाहरणले धैर्य, सावधानी र धर्मपालनको फल देखाउँछ ।
— कथा सारांश (नेपाली) —
कुम्भघोषक विपत्तिमा पर्दा पनि धैर्यवान, विचारशील र सावधान थियो । उसले आफ्नो खजाना लुकाएर सामान्य जीविका रोज्यो, र अन्ततः राजा बिम्बिसारको सहायताले उचित सम्मान र स्थान पायो । बुद्धले यो गाथा उदान गरेर — उद्योग, स्मृति, शुद्धता, संयम र धर्मपालन — यी गुणले नै यश र समृद्धि बढाउँछ भनी सिकाउनुभयो ।