Content Description
5
महाकस्सप·वत्थु
Appamada (अप्रमाद)
✨ महाकस्सप·वत्थु · धम्मपद २८ ✨
२८. पमादं अप्पमादेन,
यदा नुदति पण्डितो ।
पञ्ञापासादमारुय्ह,
असोको सोकिनिं पजं ।
पब्बतत्थोव भूमट्ठे,
धीरो बाले अवेक्खति ॥
यदा नुदति पण्डितो ।
पञ्ञापासादमारुय्ह,
असोको सोकिनिं पजं ।
पब्बतत्थोव भूमट्ठे,
धीरो बाले अवेक्खति ॥
नेपाली अर्थ : जब बुद्धिमान् व्यक्तिले अप्पमाद (सावधानी) द्वारा प्रमादलाई हटाउँछ,
तब ऊ प्रज्ञाको प्रासाद (उच्चभूमि) मा चढेर, शोकरहित भई शोकग्रस्त प्रजालाई हेर्छ —
जसरी पर्वतमाथि उभिएको व्यक्तिले तलको मैदानमा रहेकाहरूलाई हेर्छ,
त्यसैगरी धीर (अरहन्त) ले बाल (अज्ञानी) जनलाई अवलोकन गर्छ ।
तब ऊ प्रज्ञाको प्रासाद (उच्चभूमि) मा चढेर, शोकरहित भई शोकग्रस्त प्रजालाई हेर्छ —
जसरी पर्वतमाथि उभिएको व्यक्तिले तलको मैदानमा रहेकाहरूलाई हेर्छ,
त्यसैगरी धीर (अरहन्त) ले बाल (अज्ञानी) जनलाई अवलोकन गर्छ ।
📖 कथा – महाकस्सप तेर
बुद्ध जेठवन विहार, सावत्थीमा बस्दै गर्दा यो गाथा महाकस्सप (कस्सप) तेरको सन्दर्भमा उदान गर्नुभएको हो ।
एक पटक महाकस्सप तेर पिप्फली गुफामा बस्दै थिए । उनले आलोक कसिण (प्रकाशको मानसिक प्रतिबिम्ब) भावना गर्दै, दिब्यचक्खु (दिव्यदृष्टि) द्वारा संसारका प्राणीहरूलाई अवलोकन गर्न थाले — कुन प्राणी सावधान (अप्पमत्त) छन्, कुन प्रमादी (पमत्त) छन्, कुन मर्न लागेका छन्, कुन जन्मन लागेका छन् — यसरी उनी प्राणीहरूको जन्म–मरण गणना गर्नमा समय खर्च गर्दै थिए ।
बुद्धले आफ्नो दिव्यदृष्टिले महाकस्सपको यो क्रियाकलाप देख्नुभयो र उनलाई यो अनुचित र व्यर्थको कार्य हो भनी चेतावनी दिन चाहनुभयो । त्यसैले बुद्धले आफ्नो तेज (रश्मि) पठाएर महाकस्सपको अगाडि प्रकट भई उपदेश दिनुभयो :
“हे मेरा पुत्र कस्सप, प्राणीहरूको जन्म–मरणको संख्या अगण्य छ, यसको गणना गर्न सकिँदैन । यो तिम्रो काम होइन; यो केवल बुद्धहरूको विषय हो । तिमीले आफ्नो भावना र विपश्यनामा ध्यान दिनुपर्छ, प्राणीहरूको गणनामा होइन ।”
त्यसपछि बुद्धले यो गाथा उदान गर्नुभयो :
“पमादं अप्पमादेन …” — अर्थात् जब बुद्धिमान् व्यक्तिले सावधानी (अप्पमाद) द्वारा प्रमादलाई हटाउँछ, तब ऊ प्रज्ञाको प्रासादमा चढेर शोकरहित भई शोकग्रस्त संसारी प्राणीहरूलाई हेर्छ,
जसरी पर्वतको टुप्पोमा उभिएको मानिसले तलको भूमिमा रहेकाहरूलाई देख्छ ।
जसरी पर्वतको टुप्पोमा उभिएको मानिसले तलको भूमिमा रहेकाहरूलाई देख्छ ।
बुद्धले यस गाथाद्वारा महाकस्सपलाई सिकाउनुभयो — “हे कस्सप, तिमी अरहन्त भइसकेका छौ, तिमीले संसारका प्राणीहरूको जन्म–मरणको गणना गरेर के लाभ ? तिम्रो कर्तव्य आफ्नो विमुक्ति र शान्तिमा रमाउनु हो, र विपश्यनामा स्थिर रहनु हो । बुद्धकै क्षेत्राधिकार हो — प्राणीहरूको अगणित संसारलाई बुझ्नु ।”
यस उपदेशपछि महाकस्सप तेरले आफ्नो भावनालाई सही दिशामा केन्द्रित गरे, र बुद्धको शासनमा अझ दृढ भए । यो प्रवचनले संघमा रहेका अन्य भिक्षुहरूलाई पनि धेरै लाभान्वित गर्यो, र धेरै श्रोताहरू सोतापत्ति फल लगायत उच्च मार्ग–फलमा प्रतिष्ठित भए ।
टिप्पणी : यस गाथामा “पञ्ञापासाद” — प्रज्ञाको प्रासाद (उच्चभूमि) भन्नाले अरहन्तत्वको ज्ञानलाई बुझाउँछ ।
“असोको सोकिनिं पजं” — अरहन्त शोकरहित भई, अज्ञानी (बाल) संसारी प्राणीहरूलाई करुणाले हेर्छन् ।
— महाकस्सपको कथाले आफ्नो ध्यान भावनामै केन्द्रित गर्नुपर्ने र संसारी गणनामा समय नखेराउने सन्देश दिन्छ ।
“असोको सोकिनिं पजं” — अरहन्त शोकरहित भई, अज्ञानी (बाल) संसारी प्राणीहरूलाई करुणाले हेर्छन् ।
— महाकस्सपको कथाले आफ्नो ध्यान भावनामै केन्द्रित गर्नुपर्ने र संसारी गणनामा समय नखेराउने सन्देश दिन्छ ।
— कथा सारांश (नेपाली) —
महाकस्सप तेर प्राणीहरूको जन्म–मरणको गणनामा लागेका थिए, तर बुद्धले उनलाई यो व्यर्थ हो भनी उपदेश दिनुभयो । बुद्धले — प्रमादलाई अप्पमादले हटाउनु, प्रज्ञाको उच्चभूमिमा चढेर शोकरहित हुनु, र करुणाको दृष्टिले संसारी प्राणीहरूलाई हेर्नु — यो नै अरहन्तको स्वभाव हो भनी सिकाउनुभयो ।
— “पब्बतत्थोव भूमट्ठे, धीरो बाले अवेक्खति” — पर्वतको टुप्पोबाट तल हेर्नुजस्तै, धीरले बाल (अज्ञानी) लाई करुणाले अवलोकन गर्छ ।