Content Description
३८–३९. चित्तहत्थत्थेर वत्थु
सद्धम्मं अविजानतो ।
परिप्लवपसादस्स,
पञ्ञा न परिपूरति ॥ ३८ ॥
अनवस्सुतचित्तस्स,
अनन्वाहतचेतसो ।
पुञ्ञपापपहीनस्स,
नत्थि जागरतो भयं ॥ ३९ ॥
अनवट्ठितचित्तस्स — अस्थिर मन भएको (ध्यानमा चञ्चल)।
परिप्लवपसादस्स — श्रद्धा डगमगाउने (अस्थिर भक्ति)।
अनवस्सुतचित्तस्स — कामासक्ति (राग) ले नभिजेको मन।
पुञ्ञपापपहीनस्स — अरहन्तले पुण्य र पाप दुवै (सङ्खार रूपमा) त्यागेको; किनभने उनी कर्मको फल भोग्ने संस्कारबाट मुक्त भइसकेका छन्।
चित्तहत्थत्थेरको कथा
जेतवन विहारमा बुद्ध विराजमान हुँदा, यी दुई गाथाहरू थेर चित्तहत्थको सन्दर्भमा उद्घोषित गरियो।
सावत्थीका एक व्यक्ति, जङ्गलमा हराएको गोरु खोज्दा अत्यन्त भोकाए र एउटा गाउँको विहारमा गए, जहाँ उनलाई बिहानको भोजनको बचेको खाना दिइयो। खाना खाँदै, उनलाई लाग्यो: "दैनिक कठोर परिश्रम गर्दा पनि यस्तो राम्रो खाना पाउँदिन, भिक्षु बन्नु राम्रो होला।" त्यसैले उनले भिक्षुहरूलाई संघमा प्रवेश दिन अनुरोध गरे। विहारमा, उनले भिक्षुको कर्तव्य पालन गरे र प्रशस्त खाना भएकोले चाँडै तौल बढ्यो। केही समयपछि, उनी भिक्षा माग्न जान थाके र गृही जीवनमा फर्किए। केही दिनपछि, घरको जीवन अत्यन्त कष्टकर लाग्यो र उनी दोस्रो पटक विहार फर्किएर भिक्षु बने। दोस्रो पटक पनि संघ छोडेर गृहस्थ भए। फेरि तेस्रो पटक विहार गए र फेरि छोडे। यो आवागमन छ पटकसम्म चल्यो, र उनी आफ्नो मनको इच्छाअनुसार मात्र गर्थे, त्यसैले उनी चित्तहत्थ (मनले विचलित) थेर भनेर चिनिए।
उनी आफ्नो घर र विहारको बीचमा आउजाउ गरिरहँदा, उनकी पत्नी गर्भवती भइन्। एक दिन, उनको अन्तिम गृहस्थ बसाइमा, उनी शयनकक्षमा पसे जब उनकी पत्नी सुतिरहेकी थिइन्। उनी लगभग नाङ्गी थिइन् किनभने लगाएको कपडा आंशिक रूपमा खसिसकेको थियो। उनी नाक र मुखबाट ठूलो आवाजमा घुर्दै थिइन् र मुखबाट लार बगिरहेको थियो। यसरी, मुख खुल्ला र फुलेको पेटको साथ, उनी शवजस्तै देखिइन्। यसरी देखेर, उनले तुरुन्त शरीरको अनित्य र अशुभ प्रकृति बुझे, र सोचे: "म धेरै पटक भिक्षु भइसकेँ, तर यस स्त्रीको कारणले मात्र म भिक्षु रहन सकिन।" त्यसैले, पहेंलो वस्त्र लिएर उनी सातौं पटक घरबाट विहारतिर लागे। बाटोमा उनले "अनित्य" र "दुःख" भन्दै गए र विहार पुग्दासम्म सोतापत्ति फल प्राप्त गरे।
विहार पुगेपछि उनले भिक्षुहरूलाई संघमा प्रवेश दिन अनुरोध गरे। तिनीहरूले अस्वीकार गर्दै भने: "हामी तिमीलाई भिक्षुको रूपमा स्वीकार गर्न सक्दैनौं; तिमीले धेरै पटक टाउको खौरेका छौ, तिम्रो टाउको धार लगाउने ढुङ्गाजस्तै भएको छ।" तैपनि उनले अन्तिम पटक मात्र प्रवेश दिन अनुरोध गरे र तिनीहरूले स्वीकार गरे। केही दिनमै, भिक्षु चित्तहत्थले प्रतिसम्भिदासहित अरहन्तत्व प्राप्त गरे।
अन्य भिक्षुहरूले उनलाई विहारमा लामो समय बसेको देखेर आश्चर्यचकित भए र कारण सोधे। यसको जवाफमा, उनले भने: "जब ममा आसक्ति थियो, तब म घर गएँ; तर अहिले त्यो आसक्ति काटिएको छ।" भिक्षुहरूले विश्वास नगरी बुद्धकहाँ गएर कुरा सुनाए। तिनीहरूलाई, बुद्धले भने: "थेर चित्तहत्थले सत्य बोले; उनी पहिले घर र विहारको बीचमा यसकारण आउजाउ गर्थे कि उनको मन अस्थिर थियो र उनले धम्म बुझेका थिएनन्। तर अहिले थेर चित्तहत्थ अरहन्त हुन्; उनले पुण्य र पाप दुवै त्यागेका छन्।"
त्यसपछि बुद्धले निम्न गाथा भन्नुभयो:
गाथा ३८: “जसको मन अस्थिर छ, जो सद्धम्म बुझ्दैन, र जसको श्रद्धा डगमगाउँछ — त्यसको प्रज्ञा कहिल्यै परिपूर्ण हुँदैन।”
गाथा ३९: “जसको मन कामासक्तिबाट मुक्त छ, जसको चित्त द्वेषले आहत छैन, जसले पुण्य र पाप दुवै त्यागेको छ, र जो सतर्क (जागरूक) छ — त्यसलाई कुनै भय हुँदैन।”