पाँच सय भिक्षुहरूको कथा

सावत्थीमा बुद्ध विराजमान हुँदा, यो गाथा विपश्यना ज्ञान प्राप्तिको लागि प्रयासरत पाँच सय भिक्षुहरूको सन्दर्भमा उद्घोषित गरियो।

सावत्थीका पाँच सय भिक्षुहरूले बुद्धबाट अरहन्तत्व ल्याउने ध्यानको विषय लिएर, भिक्षुको अभ्यास गर्ने उद्देश्यले करिब सय योजन (लगभग १२०० किमि) यात्रा गरेर एउटा ठूलो गाउँमा गए। गाउँलेहरूले तिनीहरूलाई देखेर आसनको व्यवस्था गरे, मीठो खाना दिए र कहाँ जाँदैछन् सोधे। जब तिनीहरूले उपयुक्त ठाउँ खोज्दैछौं भने, गाउँलेहरूले अनुरोध गरे: “भन्तेहरू, कृपया यी तीन महिना यहीं बस्नुहोस्; हामी पनि तपाईंहरूको निर्देशनमा त्रिशरण र शील ग्रहण गर्नेछौं।” तिनीहरूले स्वीकार गरेपछि, गाउँलेहरूले भने: “यहाँबाट टाढा छैन, एउटा ठूलो वन-कुञ्ज छ, कृपया त्यहाँ बस्नुहोस्” र तिनीहरूलाई त्यहाँ लगे। भिक्षुहरूले त्यहाँ बास लिए।

त्यस वनमा बस्ने देवताहरूले सोचे: “सुशील भिक्षुहरू यस वनमा आएर बसिरहेका छन्; हामीले आफ्ना परिवारसहित रूखमा बस्नु उचित हुँदैन।” त्यसैले तिनीहरू रूखबाट ओर्लिए र भुइँमा बसे, यो सोचेर कि भिक्षुहरू एउटा रात मात्र बसी अर्को दिन निश्चय नै जानेछन्। तर अर्को दिन पनि भिक्षुहरू भिक्षाको लागि गाउँ गए र फेरि सोही वनमा फर्किए। देवताहरूले सोचे: “कसैले भोलिको निम्तो दिएको हुनाले फेरि आएका हुन्; आज नगए पनि भोलि जानेछन्।” यसरी तिनीहरू पन्ध्र दिनसम्म भुइँमा बसे। अनि तिनीहरूबीच छलफल भयो: “यी भिक्षुहरू यी तीन महिना यहीं बस्ने रहेछन्; तिनीहरू यहाँ बस्दा हामी रूखमा परिवारसहित बस्नु उचित हुँदैन। तर तीन महिना भुइँमा परिवारसहित बस्न गाह्रो छ — यी भिक्षुहरूलाई भगाउने केही उपाय गर्नुपर्छ।”

त्यसपछि देवताहरूले भिक्षुहरूले दिन वा रात बिताउने ठाउँहरू र चङ्क्रमण (टहल्ने) मार्गका कुनाहरूमा टाउको नभएका धड र धड नभएका टाउकोहरू देखाउन थाले, र प्रेत–आवाजहरू पनि सुनाउन थाले। भिक्षुहरूलाई हाछ्युँ, खोकी आदि रोगहरू पनि लाग्यो। आपसमा सोधखोज गर्दा, कसैलाई हाछ्युँ, कसैलाई खोकी, कसैले चङ्क्रमणको अन्त्यमा टाउको नभएको धड देखेको, कसैले रात बिताउने ठाउँमा धड नभएको टाउको देखेको, र कसैले प्रेत–आवाज सुनेको थाहा भयो। तिनीहरूले निर्णय गरे: “यो स्थान हाम्रो लागि उपयुक्त छैन, बुद्धकहाँ फर्कौं।” अनि तिनीहरू त्यहाँबाट हिँडेर बुद्धकहाँ आए, वन्दना गरे र एकातिर बसे।

बुद्धले सोधे: “भिक्षुहरू, त्यो ठाउँमा बस्न सकेनौ?” “होइन, भगवन्, त्यहाँ भयानक दृश्य र असुविधाहरू भोग्नु पर्यो, त्यसैले हामी त्यो स्थान त्यागेर यहाँ आएका हौं।” “भिक्षुहरू, तिमीहरू त्यही ठाउँमा फर्कनुपर्छ।” “असम्भव छ, भगवन्।” “भिक्षुहरू, पहिले तिमीहरू कुनै अस्त्र बिना गएका थियौ; अब अस्त्र लिएर जाओ।” “के अस्त्र, भगवन्?” बुद्धले “म तिमीहरूलाई अस्त्र दिन्छु, यो लिएर जाओ” भन्दै सम्पूर्ण मेत्त सुत्त सिकाए —

बुद्धले “भिक्षुहरू, यसलाई आश्रमबाट बाहिर वनको छेउमा पाठ गरेर आफ्नो निवासमा प्रवेश गर” भनी पठाउनुभयो। तिनीहरूले बुद्धलाई वन्दना गरी प्रस्थान गरे, र समयमा त्यो ठाउँ पुगे। आश्रमबाहिर समूहमा सुत्त पाठ गरेर वनमा प्रवेश गरे। देवताहरूले तिनीहरूको स्वागत गर्न आए, भिक्षुहरूको पात्र र चीवर बोक्न र शरीर मालिस गर्न अनुमति मागे। सबै ठाउँमा राम्रो सुरक्षा पाएर तिनीहरू सँगै बसे। प्रेत–आवाजहरू हराए र तिनीहरूको मन शान्त भयो। आ–आफ्नो दिन–रात बिताउने ठाउँमा बसेर भिक्षुहरूले विपश्यनामा मन लगाए, आफ्नै शरीरको जरा–मरण र विनाशलाई स्मरण गर्दै: “यो शरीर (भाँडो) नपोलिएको माटोको भाँडोजस्तै कमजोर र क्षणिक छ।”

बुद्धले आफ्नो गन्धकुटीमा तिनीहरूले विपश्यनाको लागि कसरी प्रयास गरिरहेका छन् भनेर बुझेर, ती भिक्षुहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने: “साँचो, भिक्षुहरू, आफ्नो कमजोर र अनित्य स्वभावको कारणले, यो शरीर नपोलिएको माटोको भाँडोजस्तै हो।” यसरी भनेर, सम्यक् सम्बुद्धले सय योजन टाढा बसेर पनि तेज छर्दै, ती भिक्षुहरूको सामु प्रत्यक्ष उपस्थित भएझैं, छ रङ्गको प्रकाश फैलाउँदै, यो गाथा भन्नुभयो:

बुद्धले “तिमीहरू पनि यसरी नै आचरण गर” भनी ती भिक्षुहरूलाई उपदेश दिनुभयो। यस प्रवचनको अन्त्यमा, त्यहाँ बसेका पाँच सय भिक्षुहरूले नै प्रतिसम्भिदासहित अरहन्तत्व प्राप्त गरे, र बुद्धको सुनौलो रूपको प्रशंसा गर्दै, वन्दना गर्दै, त्यहाँबाट प्रस्थान गरे।